Executieve functies bij ADHD, in gewone taal

Als mensen ADHD uitleggen, gaat het meestal over aandacht en drukte. Maar in de spreekkamer gaat het bijna nooit daarover. Het gaat over de was die schoon in de mand blijft liggen. Over de mail die je drie dagen geleden al wilde beantwoorden. Over vijf minuten die ongemerkt een uur werden.

Dat heeft allemaal met hetzelfde te maken: executieve functies.

Wat zijn executieve functies?

Executieve functies zijn de regelfuncties van je brein. Niet wat je kunt, maar hoe je jezelf aanstuurt. Vergelijk het met een verkeersleider. Je hebt prima treinen, je bent slim genoeg, je weet wat er moet gebeuren, maar de verkeersleider bepaalt welke trein wanneer vertrekt, welk spoor vrij is en wat er gebeurt als er iets tussendoor komt.

Bij ADHD werkt die verkeersleider anders. Niet slechter als persoon, maar minder voorspelbaar in aansturing. En dat verklaart waarom je op de ene dag zes uur achter elkaar kunt doorwerken en op de andere dag geen envelop open krijgt.

De belangrijkste functies, één voor één

Taakinitiatie, beginnen

Weten wát je moet doen en het toch niet in gang krijgen. Dit is de functie waar de meeste schaamte omheen zit, omdat het van buiten op luiheid lijkt. Van binnen voelt het als een deur die niet opengaat.

Werkgeheugen, vasthouden terwijl je bezig bent

Je loopt naar boven om iets te halen en staat daar met lege handen. Je leest een alinea drie keer en weet nog steeds niet wat er stond. Je werkgeheugen is het kladblok waar informatie even op moet blijven staan, en bij ADHD wist dat kladblok zichzelf sneller.

Responsinhibitie, remmen

Het vermogen om níet meteen te reageren. Niet meteen door iemand heen praten, niet meteen die aankoop doen, niet meteen die app openen. Het gaat niet om willen; het gaat om de milliseconden tussen impuls en handeling.

Cognitieve flexibiliteit, schakelen

Van de ene taak naar de andere, of van plan A naar plan B als er iets tussendoor komt. Voor sommige mensen met ADHD is dat juist het moeilijkst als ze eindelijk lekker bezig waren: uit hyperfocus gehaald worden voelt fysiek onprettig.

Planning en organisatie, overzicht maken

Een groot ding opknippen in kleinere stukken, en die stukken in een logische volgorde zetten. Bij ADHD ziet een taak er vaak uit als één ondeelbaar blok: ‘administratie’. En aan een blok begin je niet.

Tijdsbesef

Inschatten hoe lang iets duurt, en voelen hoeveel tijd er verstrijkt. Dit is er misschien wel de vervelendste van, omdat anderen het zo makkelijk als onwil lezen. Te laat komen wordt gelezen als ‘jij vindt mij niet belangrijk’, terwijl je gewoon geen kloppende klok in je hoofd hebt.

Emotieregulatie

Ook dit is een executieve functie, en die wordt vaak vergeten. Meer daarover in het artikel over waarom kritiek zo hard binnenkomt.

Volhouden en afmaken

Beginnen lukt soms wel, en dan zakt het weg. Vijf projecten half af. Dat zegt niets over je doorzettings­vermogen als mens; het zegt iets over hoe beloning en motivatie in je brein georganiseerd zijn.

Waarom ‘gewoon beter je best doen’ niet werkt

Omdat je best doen op de verkeerde plek wordt ingezet. Als je een bril nodig hebt, helpt harder kijken niet. Je kunt jezelf een tijd forceren, veel mensen met ADHD hebben dat jarenlang gedaan, en zijn er doodmoe van , maar het is geen houdbare strategie. Het kost onevenredig veel energie en het levert steeds hetzelfde schuldgevoel op als het weer niet lukt.

Wat wél werkt: de omgeving zo inrichten dat je minder van je zwakste functies vraagt.

Wat je er praktisch mee kunt

• Weet welke functie het is. ‘Ik ben chaotisch’ is niet oplosbaar. ‘Ik kan niet inschatten hoe lang dingen duren’ wél.
• Zet dingen buiten je hoofd. Je werkgeheugen is niet je vriend. Alles wat op papier, in een app of op een muur staat, hoeft je brein niet vast te houden.
• Maak taken absurd klein. Niet ‘administratie doen’, maar ‘de stapel post naar de tafel verplaatsen’. Beginnen is de moeilijkste stap; maak die dus zo klein mogelijk.
• Maak tijd zichtbaar. Een timer die je ziet aflopen doet iets wat een klok niet doet.
• Gebruik externe structuur zonder schaamte. Samen bellen terwijl je allebei werkt, een vaste plek, een vast moment. Dat is geen zwakte; dat is je verkeersleider hulp geven.
• Plan je energie, niet alleen je tijd. Een uur ’s ochtends is niet hetzelfde uur als een uur om vier uur ’s middags.

En de belangrijkste

Stop met het als karakterfout zien. Executieve functies zijn geen persoonlijkheidskenmerken. Ze zijn te ondersteunen, te compenseren en deels te trainen, maar alleen als je eerst erkent dat het daar zit, en niet in ‘ik ben nou eenmaal een chaoot’.

Geschreven door Elle Breddels, BIG-geregistreerd verpleegkundige (BIG 99919459230) en cognitief gedragstherapeutisch werker. Laatst bijgewerkt: augustus 2026.